Những kỷ niệm trong việc sưu tầm, xây dựng sưu tập hiện vật tướng lĩnh Quân đội nhân dân Việt Nam


21-02-2019
Năm 2003, sau khi hoàn thành việc sưu tầm xây dựng sưu tập tướng lĩnh Quân đội nhân dân Việt Nam, đồng nghiệp đặt cho tôi biệt hiệu “Hằng cáo phó”. Sở dĩ có biệt hiệu đó vì khi làm sưu tập này tôi đã săn lùng tin cáo phó các vị tướng để lập danh sách tướng lĩnh Việt Nam. Anh em vui chuyện kể lại, mấy cô nhà báo nghe được, thấy hay hay bèn viết bài đưa lên báo, để cho giật gân lấy luôn tít “Hằng cáo phó”. Biệt hiệu đó cũng là dấu ấn trong cuộc đời gắn với nghiệp “bảo tàng” của tôi. Mỗi lần nhớ lại ngày ấy, trong tôi lại hiển hiện lên, chen lấn, mờ tỏ những ký ức, những kỷ niệm của ba năm cùng đồng đội trường chinh với tướng lĩnh Quân đội nhân dân Việt Nam.

Nhen nhóm ý tưởng

Năm 1991, Phòng Sưu tầm – Kiểm kê bảo quản đã đề xuất với lãnh đạo Viện Bảo tàng Quân đội (nay là Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam) xây dựng sưu tập này sau khi đã hoàn thành ma két ảnh về Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Chiến dịch Hồ Chí Minh và Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Nhận thấy ý nghĩa và giá trị của việc làm này đối với công tác nghiên cứu khoa học và trưng bày bảo tàng, Đại tá Phạm Đức Đại, Viện trưởng đã phê chuẩn. Ông ký công văn gửi lên trên, gửi Cục Cán bộ đề nghị phê duyệt và giúp đỡ.

Khi nhận công văn của bảo tàng gửi vào, đồng chí Nguyễn Ngọc Cầm, hồi đó là Phó Cục trưởng Cục Cán bộ đã rất ủng hộ và tạo mọi điều kiện giúp đỡ. Nhưng cũng đúng lúc đó, có ý kiến cho rằng “tướng lĩnh là vấn đề nhạy cảm, dễ bị lộ bí mật quân sự”, vì thế, công việc tưởng được trên phê duyệt đến nơi vậy mà bị đình lại. Thấy vậy, Đại tá Phạm Đức Đại an ủi rằng: “Đây là vấn đề cần thiết đối với bảo tàng, rồi sẽ làm và nhất định phải làm!”.


Đoàn cán bộ sưu tầm của Viện Bảo tàng Quân đội sưu tầm hiện vật của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, tháng 7/2001. Ảnh tác giả cung cấp.

7 năm sau, năm 1998, Đại tá, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Lê Mã Lương từ Quân khu 3 điều chuyển về làm Viện trưởng Viện Bảo tàng Quân đội. Anh từng kinh qua chiến đấu, lăn lộn nhiều chiến trường, làm công tác nghiên cứu khoa học, nghiên cứu lịch sử. Nghe ý tưởng này, vốn có kinh nghiệm trong công tác nghiên cứu, lại có tính quyết đoán, anh hối thúc Phòng Quản lý nghiệp vụ và Sưu tầm lập dự án đề nghị lên trên. Tôi được phòng giao nhiệm vụ viết bản dự án này với tên gọi: “Sưu tầm, xây dựng sưu tập hiện vật tướng lĩnh Quân đội nhân dân Việt Nam, từ năm 1948 đến nay”.

Trưởng phòng Quản lý Nghiệp vụ và Sưu tầm hồi đó là đồng chí Trịnh Hồng Việt (từ tháng 3/1999 – 9/2003) cũng tâm đắc vấn đề này và hết sức ủng hộ. Năm 2000, dự án tướng lĩnh được trên phê duyệt. Đại tá Lê Mã Lương giao dự án này cho Phòng Quản lý nghiệp vụ và Sưu tầm thực hiện trong ba năm (2000-2003). Trung uý Lâm Văn Phú có nhiệm vụ cập nhật số liệu vào máy vi tính, tôi nghiên cứu nội dung và cùng Thiếu uý Vũ Văn An, anh chị em trong phòng triển khai công tác sưu tầm.

Sau nhiều ngày nghiên cứu, khảo sát hiện vật trong kho, thừa hưởng kết quả nghiên cứu của Phòng Kiểm kê - Bảo quản, chúng tôi có danh sách 40 vị tướng với 415 hiện vật lưu ở bảo tàng, do nhân viên Vũ Tuyết Mai lập tháng 4/1999. Với số lượng như vậy, so với thực tế còn là một khoảng cách lớn. Để có một danh sách tướng lĩnh hoàn chỉnh kèm theo những thông tin về họ, đó là thách thức lớn đối với chúng tôi. Thời gian lùi xa, cuộc chiến lùi xa, nhiều tướng lĩnh đã đi xa, số còn lại già yếu, bệnh tật, lại sống ở nhiều địa phương trên cả nước… tìm được họ và gia đình họ để sưu tầm hiện vật đâu phải dễ dàng. Trong khi đó, lực lượng thực hiện dự án cũng như kinh phí lại quá ít ỏi, hạn hẹp.


Sưu tầm hiện vật của Đại tướng Văn Tiến Dũng, tháng 12/2001. Ảnh tác giả cung cấp.

Hành trình sưu tầm hiện vật về tướng lĩnh

Không có gì khó khi con người có quyết tâm. Chúng tôi hăm hở vào cuộc, đi tìm “miền đất hứa”. Bắt đầu từ chuyện đi tìm thông tin về tướng lĩnh trên báo. Tất cả các tập báo Quân đội nhân dân lưu giữ ở Thư viện Quân đội được chúng tôi lục tìm. Người đầu tiên đưa vào danh mục tướng lĩnh Việt Nam là Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Ông là Đại tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam, đã lần lượt đọ sức và đánh thắng 10 Đại tướng của Pháp và Mỹ (4 của Pháp và 6 của Mỹ), chưa kể đến nhiều viên đại tướng của chính quyền Việt Nam Cộng hoà. Các tướng lĩnh Mỹ khi nhắc đến ông vẫn thường gọi ông là “Đại tướng 5 sao”, “Tướng huyền thoại”. Ông được bầu chọn là một trong những vị danh tướng của thế giới.

Người tiếp theo là đồng chí Trần Đăng Ninh, Chủ nhiệm đầu tiên của Tổng cục Cung cấp (sau là Tổng cục Hậu cần Quân đội nhân dân Việt Nam). Ông ra đi năm 1955, thọ 45 tuổi. Thứ đến là “Lưỡng quốc tướng quân” Nguyễn Sơn. Ông được Nhà nước Việt Nam phong quân hàm Thiếu tướng trong đợt phong quân hàm đầu tiên, năm 1948, được Nhà nước Trung Quốc phong quân hàm Thiếu tướng năm 1955. Ông ra đi năm 1956 sau một thời gian bạo bệnh, thọ 46 tuổi… Cứ thế, tôi có danh sách hàng trăm vị tướng lấy trên báo.

Với chúng tôi, cuộc hành trình đi tìm tướng lĩnh trên mọi miền của đất nước có biết bao điều mới mẻ và xúc động. Trước mỗi chuyến đi, chúng tôi đọc khá nhiều sách, tư liệu liên quan đến các vị tướng. Nhưng muốn tiếp cận các vị tướng ở nơi mình đến, trước hết, ban ngày chúng tôi đi gặp gỡ hội cựu chiến binh địa phương xin danh sách, địa chỉ điện thoại, đêm về ngồi phân loại những nơi đến trước, đến sau sao cho khít với thời gian và cùng một cung đường. Đến khi chân dung vị tướng “nằm như in” trong tâm trí, chúng tôi mới tiếp tục khoác ba lô đi trọn cuộc hành trình...


Sưu tầm hiện vật của Đại tướng Chu Huy Mân, tháng 7/2001. Ảnh tác giả cung cấp.

Trong chuyến đi công tác cùng với Thiếu uý Vũ Văn An tại thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh Nam Bộ đã để lại trong tôi nhiều kỷ niệm sâu sắc.

Tôi nhớ, chúng tôi rời Hà Nội bằng tàu hoả, khoảng trung tuần tháng 4 năm 2001, đến thành phố Hồ Chí Minh. Thành phố Hồ Chí Minh cũng như các tỉnh Nam Bộ dạo đó đang là dịp nắng nóng nhất. Đồng chí Nguyễn Minh Khiêm, Cục Hậu cần phía Nam lái chiếc xe commăng ca đuôi vuông, cũ kỹ, ọc ạch đưa chúng tôi đi. Trời như “đổ lửa”. Người dân trong đó chỉ khi có việc thật cần, họ mới đành phải “ló” ra đường cùng khẩu trang, bao tay kín mít. Thế nhưng, trên chiếc xe đó, ba chúng tôi lang thang khắp các quận Tân Bình, Gò Vấp rồi đến Bình Dương, Vĩnh Long, Cần Thơ… Chúng tôi “đốt mình” giữa cái nắng như thiêu, như đốt để đến từng nhà gặp các tướng lĩnh. Chiếc mái che bằng vải bạt của xe commăngca dường như hút nóng thêm. Ngồi trong xe cảm giác như ngồi cạnh chảo lửa vậy, chúng tôi người nào người nấy như “cua lột”.  

Cơ số xăng có hạn, chúng tôi sử dụng xe đi tuyến đường dài; xung quanh thành phố chúng tôi đi bằng xe ôm, đi bộ. Lúc đầu mỗi người một xe ôm, hết tiền hai chúng tôi lên một xe. Đến nhà tướng mà lang thang, lếch thếch như vậy cũng thật bất tiện nhưng đành vậy. Vào một buổi gần trưa, hai chúng tôi mồ hôi, mồ kê nhễ nhại đến khu nhà ở của tướng Hải quân. Theo địa chỉ của Hội cựu chiến binh thành phố cung cấp, chúng tôi gõ cửa nhà Chuẩn đô đốc Đoàn Bá Khánh, nguyên Phó Tư lệnh Quân chủng Hải quân. Gia đình ông trú tại đường Tôn Đức Thắng, phường Bến Nghé, Quận 1. Ông mở cửa, nhìn chúng tôi chằm chằm, rồi quầy quậy không tiếp. Ông sợ kẻ gian dùng giấy thiệu giả đến lừa. Chúng tôi thanh minh, giải thích nhưng không lay chuyển được ông. Cuối cùng, ông yêu cầu chúng tôi phải có công văn của Bộ Tư lệnh Hải quân gửi vào và phải có người của Hải quân dẫn đến, ông mới tiếp chuyện.


Sưu tầm hiện vật của Đại tướng Phạm Văn Trà. Ảnh tác giả cung cấp.

Tìm đến quận Tân Bình, chúng tôi hỏi thăm vào nhà Thiếu tướng Lê Phi Long. Chúng tôi được biết tướng Phi Long còn giữ nhiều kỷ vật quý thời ông là Phó Cục trưởng Cục Tác chiến. Gọi điện nhiều lần ông không nghe và cũng không mở cửa, chúng tôi đành ngồi chờ. Buổi trưa hôm đó, buồn quá, chúng tôi bỏ cả ăn. Khoảng đầu giờ chiều, có người nhà về, chúng tôi theo vào. Cảnh tượng đầu tiên chúng tôi bắt gặp thấy ông ngồi như tượng đá trước bàn thờ con trai. Hoá ra con trai duy nhất của ông vừa qua đời, để lại hai cháu nội, ông quá đau buồn. Chúng tôi xin được thắp hương cho anh và chia buồn cùng ông. Thấy sự kiên nhẫn và thái độ thành kính của chúng tôi, tướng Phi Long xiêu lòng. Biết được mục đích, ý nghĩa việc làm của chúng tôi, ông vào tủ lấy chiếc máy ghi âm từng sử dụng ghi âm các cuộc họp của Bộ chỉ huy Chiến dịch Hồ Chí Minh, hội nghị quân sự tại Đà Lạt để tặng bảo tàng.

Chiều tối hôm đó, chúng tôi trở lại con đường buổi sáng gặp Chuẩn đô đốc Nguyễn Dưỡng, nguyên Phó Tư lệnh Quân chủng Hải quân. Nhá nhem tối, nghĩ không ai để ý, tiết kiệm, hai chúng tôi ngồi một xe ôm. Cẩn thận khi gần đến nơi, cách mấy nhà, chúng tôi xuống xe. Nào ngờ tướng Dưỡng đã ra đứng chờ từ trước. Ông nhìn chúng tôi xuống xe ái ngại, lắc đầu. Chúng tôi đành kể thật với ông mọi chuyện và không quên kể câu chuyện buổi sáng. Ông nhìn chúng tôi thương hại. Hôm đó, không những ông hiến tặng nhiều kỷ vật mà còn gói cho hộp bánh để hai cô cháu ăn đường. Sau lần đó, ông giải thích cho cựu chiến binh hải quân hiểu được những khó khăn, vất vả của cán bộ bảo tàng, mục đích sưu tầm xây dựng sưu tập tướng lĩnh để lưu giữ di sản văn hoá quân sự, giáo dục con cháu đời sau. Từ năm 2001 đến tháng 5 năm 2002, ông vận động và giúp chúng tôi khai thông tuyến sưu tầm hiện vật về tướng lĩnh Hải quân. Chính ông đã dẫn tôi và đồng chí Hà Minh Phương (Phó trưởng phòng Nghiên cứu Sưu tầm – Quản lý nghiệp vụ) đến gia đình Chuẩn đô đốc Nguyễn Bá Phát ở Quận 3 để sưu tầm hiện vật. Vốn chỗ quen thân với tướng Dưỡng, con trai tướng Phát đã lấy chiếc đồng hồ từ trên bàn thờ cha trao tặng cho bảo tàng. Đó là chiếc đồng hồ do Chủ tịch Hồ Chí Minh tặng cho tướng Phát năm 1957, về thành tích xây dựng Cục Phòng thủ Bờ biển. Trên đồng hồ còn khắc chữ Hồ Chí Minh bằng chữ Hán.

Tháng 7/2002, sau lần gặp chúng tôi hai tháng, Chuẩn đô đốc Nguyễn Dưỡng qua đời sau cơn nhồi máu cơ tim khi đang chơi thể thao. Xem trên báo mục cáo phó biết tin ông, tôi bàng hoàng, đau nhói. Trong tôi bỗng hiện lên hình ảnh ông đón chúng tôi với nụ cười đôn hậu…


Sưu tầm hiện vật của Đại tướng Lê Văn Dũng. Ảnh tác giả cung cấp.

Cuộc trường chinh đi tìm tướng lĩnh đối với chúng tôi dường như không biết mệt. Tôi không nhớ hết những ngày chúng tôi đã đi cả ngày lẫn đêm, cả thứ bảy lẫn chủ nhật. Chỉ biết rằng đêm đến chỗ nào có thể ngủ được là chúng tôi đặt lưng. Đó là một doanh trại quân đội, nhà dân hoặc ngủ gà gật trên xe, miễn rằng gặp được các vị tướng. Trong các chuyến sưu tầm, chuyến đi với Vũ Văn An là chuyến đi đạt hiệu quả kỷ lục nhất. Chỉ trong vòng nửa tháng, chúng tôi đã tìm gặp được gần 200 gia đình tướng lĩnh, sưu tầm được hơn 200 kỷ vật.

Năm 2003, kết thúc hành trình sưu tầm, chúng tôi bước vào giai đoạn nghiên cứu, tổng hợp và chuẩn bị bảo vệ trước Hội đồng khoa học. Mùa đông năm 2003 rất lạnh, vậy mà rất nhiều đêm tôi cùng đồng chí Lâm Văn Phú thức trắng tại bảo tàng để biên tập tiểu sử tướng lĩnh và cập nhật số liệu vào máy. Ngoài sưu tập tướng lĩnh, Phú còn cùng tôi nghiên cứu đề tài: “Xây dựng sưu tập các loại bom Mỹ sử dụng trong chiến tranh phá hoại miền Bắc Việt Nam” và thực hiện dự án: “Xây dựng sưu tập hiện vật vũ khí thô sơ, tự tạo do Việt Nam sản xuất, từ 1945-1975”.


Triển lãm “Tướng lĩnh Quân đội nhân dân Việt Nam qua những trận đánh chiến dịch tiêu biểu trong kháng chiến” do Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam tổ chức tháng 12/2018 giới thiệu nhiều hiện vật tiêu biểu từ sưu tập hiện vật của các tướng lĩnh Quân đội nhân dân Việt Nam được sưu tầm, xây dựng từ nhiều năm trước đó. Ảnh BTLSQSVN.              

Chỉ trong vòng gần 3 năm, công trình “Sưu tầm, xây dựng sưu tập tướng lĩnh Quân đội nhân dân Việt Nam, từ năm 1948 – 2003”, do Phòng Nghiên cứu – Sưu tầm và Quản lý nghiệp vụ đã hoàn thành với 600 ảnh chân dung, tiểu sử cùng với hàng nghìn hiện vật quý giá, bổ sung nhiều hiện vật quý cho các sưu tập hiện vật của bảo tàng. Chúng tôi báo cáo trước Hội đồng khoa học của Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam có sự tham gia của đại biểu các cơ quan chức năng của Tổng cục Chính trị. Kết quả được Hội đồng đánh giá là công trình có giá trị khoa học và ý nghĩa chính trị, giáo dục, thực tiễn sâu sắc, cả trước mắt và lâu dài, góp phần quan trọng vào việc giữ gìn và phát huy các di sản văn hoá quân sự Việt Nam.

Cuộc trường chinh với tướng lĩnh thật sự đã để lại cho chúng tôi những điều không thể nào quên về cuộc đời của các vị tướng. Mỗi vị như một pho sử sống trong tập đại thành sử thần kỳ, vĩ đại về hai cuộc kháng chiến của cả dân tộc. Hoàn thành công trình, tôi và đồng nghiệp cảm thấy mình trưởng thành và dày dặn kinh nghiệm hơn./.


[1] Nguyên cán bộ Phòng Nghiên cứu Sưu tầm – Quản lý nghiệp vụ, Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam


Nguồn: Trần Thanh Hằng[1]
21-02-2019
Các bài viết gần đây
Các bài viết cùng chuyên mục
s