Bảo quản hiện vật khảo cổ chất liệu đồng tại Bảo tàng LSQS Việt Nam


12-11-2018
Từ năm 2002 trở về trước, Viện Bảo tàng Quân đội (nay là Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam) tập trung sưu tầm giới thiệu với công chúng các loại hình hiện vật phản ánh về hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ. Từ năm 2002 đến nay, Viện Bảo tàng Quân đội được Chính phủ ra Quyết định đổi tên thành Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, cùng với đó, chức năng và nội dung trưng bày của Bảo tàng được mở rộng, tính từ Thời đại Hùng Vương dựng nước cho đến ngày nay.

Đây là một thách thức lớn đối với Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam trong công tác sưu tầm hiện vật giai đoạn Thời đại Hùng Vương dựng nước cho đến trước năm 1930 vì giai đoạn này các cổ vật cơ bản thuộc quyền sở hữu cá nhân, có giá trị về kinh tế cao, số lượng hiện vật có thể lưu giữ và khai quật không nhiều đặc biệt là hiện vật đáp ứng các nội dung, yếu tố khoa học của hiện vật Bảo tàng.

Với những thách thức đặt ra, Bảo tàng Lịch sử Quân sự Viêt Nam đã quyết tâm khắc phục khó khăn, tiến hành sưu tầm hiện vật bổ sung cho trưng bày, đến nay, số lượng cổ vật sưu tầm được là 1.026 hiện vật. Các loại hình hiện vật thuộc giai đoạn này gồm rìu, giáo, mác, kiếm, qua, mũi tên… có niên đại văn hóa Đông Sơn cách đây khoảng 2000 đến 2500 năm, bên cạnh đó là một số lượng nhỏ các loại súng lệnh bằng đồng, đạn đá… thuộc các thời đại phong kiến. Tuy số lượng và chủng loại hiện vật là cổ vật còn hạn chế, chưa phản ánh đầy đủ sâu sắc các giai đoạn lịch sử quân sự của dân tộc nhưng Bảo tàng đã phần nào đáp ứng chức năng, nhiệm vụ được chính phủ và quân đội giao cho.

Công tác bảo quản hiện vật tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam cũng được chú trọng, đặc biệt là các loại hình hiện vật khảo cổ học chất liệu đồng. Đặc điểm của các loại hiện vật này là có tuổi thọ hàng nghìn năm, nhiều hiện vật đã hư hỏng, xuống cấp trầm trọng do tác động của môi trường, điều kiện lưu giữ chưa đảm bảo nhóm này chủ yếu là hợp kim đồng và một số hiện vật kiếm có chuôi bằng đồng, lưỡi bằng sắt. Tình trạng chung của hiện vật là bề mặt bị ô xi hóa mạnh, hiện vật chất liệu kim loại có lớp patin xốp, yếu, bên trong giòn hóa hoặc mủn, mục với nhiều cấp độ khác nhau. Một số hiện vật sắt bị ô xi hóa mạnh, tách thành nhiều lớp, có lớp tách đã bị vỡ thành nhiều mảnh, không còn nguyên hình, phần lõi còn lại mỏng, yếu, có lớp ôxít sắt dày, xốp, bao phủ bên ngoài thân kiếm đã bong thành nhiều lớp, phần lõi còn lại mỏng manh vẫn đang tiếp tục xuống cấp.

Trong nhiều năm gần đây Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam đã chú trọng bố trí nguồn kinh phí cho công tác bảo quản hiện vật khảo cổ chất liệu đồng, bao gồm cả công tác bảo quản phòng ngừa và bảo quản trị liệu, đặc biệt là đối với các hiện vật quý, có nguy cơ hư hỏng cao.

Công tác bảo quản phòng ngừa được Phòng Kiểm kê – Bảo quản của Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam thực hiện định kỳ hàng năm. Chủ yếu là sắp xếp; lau bụi; viết phiếu; chỉnh sửa, đánh số đăng ký mới; đánh lại các số đăng ký đã mờ hoặc bị mất số cho hiện vật... Công tác thống kê đánh giá, phân loại tình trạng hiện vật xuống cấp hoặc nguy hiểm cần bảo quản gấp cũng được thực hiện định kỳ. Tuy nhiên, nguồn kinh phí được bố trí cho công tác này hàng năm còn khiêm tốn so với nhu cầu.


Hội đồng Khoa học Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam nghiệm thu bảo quản một số hiện vật kim loại cổ chất liệu đồng, tháng 6/2018. Ảnh BTLSQSVN.

Trong 2 năm gần đây công tác bảo quản trị liệu cho các hiện vật khảo cổ chất liệu đồng tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam đã được đầu tư hơn. Đầu năm 2018, Phòng Kiểm kê - Bảo quản đã phối hợp với đối tác là Công ty TNHH Mỹ thuật ứng dụng Thương mại Hà Minh nghiên cứu áp dụng một số công nghệ mới vào bảo quản trị liệu để kéo dài tuổi thọ hiện vật khảo cổ chất liệu đồng.

Qua kiểm tra, khảo sát 60 cổ vật chất liệu kim loại có tình trạng nhiều tạp chất bám dính bề mặt, đất và khoáng đọng bám trong các hốc cán dao, lỗ thủng hiện vật. Cá biệt một số hiện vật có độ bền yếu lại bị ăn mòn sau tạo lớp patin bền chắc, bề mặt sùi xốp… Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam đã phối hợp xây dựng phương án, quy trình và từng bước tiến hành bảo quản hiện vật:

- Vệ sinh cơ học, loại bỏ cặn bẩn, keo và tạp chất: Xác định những phần ăn mòn cần loại bỏ, làm ẩm hiện vật, dùng phương pháp cơ học loại bụi bẩn và tạp chất bằng dụng cụ chuyên dụng. Tẩy cặn bẩn ăn sâu vào hiện vật bằng các hoá chất và dung môi hữu cơ… Loại bỏ các số đăng ký cũ không phù hợp bằng các dung môi hữu cơ phù hợp.

- Khử Ion Clo và các tác nhân ôxi hóa, đưa hiện vật về trạng thái gốc: Khử Clo bằng các dung dịch phù hợp an toàn cho hiện vật. Làm sạch bằng phương pháp điện hóa đối với hiện vật đủ điều kiện. Loại bỏ hóa chất dư thừa bằng ethanol và nước cất, làm khô hiện vật bằng máy sấy ở nhiệt độ 50 – 60.

- Gia cố, gắn chắp, phục hồi: Định vị, gia cố các dấu vết, họa tiết, gắn chắp, khắc phục vị trí bị tổn thương trên hiện vật. Củng cố độ bền đối với hiện vật kim loại, cổ vật đảm bảo bền vững. Gắn chắp bằng các loại keo có tính thuận nghịch, an toàn được phép dùng cho hiện vật (paraloid B72, 10%). Đảm bảo khôi phục lại tính nguyên vẹn của hiện vật.

- Ổn định tính chất kim loại:

+ Hiện vật còn một phần kim loại: xác định hiện tượng ăn mòn, dùng chất ức chế: benzotriazole 3% trong ethanol, tạo phức bền vững với chất liệu đồng trên hiện vật, ngăn chặn hoặc làm chậm quá trình ăn mòn.

+ Đối hiện vật đồng có lưỡi bằng sắt: Biến tính rỉ bằng acid tanic 10%, hoặc phốt phát hóa: chuẩn bị dung dịch phốt phát hóa bề mặt.

- Tạo màng bảo bệ bề mặt kim loại:

+ Hiện vật được loại bỏ toàn bộ hóa chất dư thừa, đảm bảo sạch bề mặt và làm khô tuyệt đối hiện vật.

+ Tạo màng phủ là những loại polyme có đặc tính không làm thay đổi màu sắc hiện vật, có tính thuận nghịch, dễ dàng loại bỏ khi cần. Dùng dung dịch Paraloid B72 tỉ lệ 3% trong ethanol, nhằm hạn chế tối đa sự tiếp xúc của hiện vật với môi trường bên ngoài. Dùng chổi mềm quét, hoặc với hiện vật thể khối lớn có thể phun để dung dịch thấm sâu vào hiện vật.

+ Kiểm tra, chỉnh sửa hoàn thiện các hạng mục bảo quản, tu sửa theo quy trình đã đề ra.

 Sau khi được bảo quản, toàn bộ 60 hiện vật khảo cổ chất liệu đồng đã được tạo màng bằng loại polyme bằng Paraloid B72 tỉ lệ 3% có đặc tính trong suốt, không làm thay đổi màu sắc hiện vật và có độ bền bám dính tốt, hạn chế tối đa sự tiếp xúc của bề mặt kim loại với môi trường bên ngoài. Ngoài việc đảm bảo về độ bền vững, việc kéo dài tuổi thọ, hiện vật sau khi được bảo quản đã đảm bảo cả về tính mỹ thuật để đưa ra trưng bày trên hệ thống giới thiệu rộng rãi tới công chúng tham quan bảo tàng.

Tuy nhiên, so với nhu cầu hiện vật cần bảo quản thì nguồn kinh phí bố trí được cho công tác này vẫn còn thấp, nguồn nhân lực có chuyên môn sâu tham gia công tác bảo quản hiện vật chưa thực sự đáp ứng.

Năm 1980, Viện Bảo tàng Quân đội (nay là Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam) có 01 kỹ sư hóa chuyên trách về công tác bảo quản, đến năm 2003 được bổ sung thêm 01 kĩ sư cơ khí chuyên ngành vũ khí. Tính đến tháng 10/2015, Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam có biên chế cán bộ bảo quản gồm: 01 thạc sĩ ngành Hóa học, 01 kỹ sư ngành Cơ khí, 01 cử nhân Mỹ thuật, 06 Cử nhân ngành Bảo tàng học. Như đã phân tích, do nguồn kinh phí còn khó khăn nên các cán bộ Bảo quản chưa có nhiều điều kiện để thực hành công tác bảo quản hiện vật, ít được bảo quản trị liệu đối với các chất liệu hiện vật khác nhau. Năm 2014 – 2015, số lượng cán bộ, kỹ sư chuyên ngành bảo quản giảm 02 đồng chí. Do vậy, lực lượng chuyên môn về bảo quản hiện vật của đơn vị càng thêm thiếu.


Nghiệm thu bảo quản hiện vật kim loại cổ vật tại Bảo tàng, tháng 6/2018. Ảnh BTLSQSVN.

Để phát huy các kết quản nghiên cứu, ứng dụng đã đạt được, trong thời gian tới Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam sẽ tập trung bảo quản trị liệu các loại hình hiện vật trong đó đặc biệt quan tâm tới nhóm hiện vật khảo cổ chất liệu đồng. Trước mắt, Bảo tàng sẽ bổ sung thêm cho hệ thống kho hiện tại các trang, thiết bị, dụng cụ cần thiết còn thiếu, đầu tư hệ thống điều hòa nhiệt độ thế hệ mới có các chức năng lọc khí nanoe-G, các chức năng dò cường độ ánh sáng, dò tìm khu vực, dò hoạt động và dò không có người..., trang bị thêm hệ thống máy hút ẩm, các thiết bị đo độ ẩm, nhiệt độ, nồng độ không khí, cường độ ánh sáng, đo độ ẩm... Bổ sung hệ thống giá kệ, tủ khí khô, tủ khí trơ... để bảo quản những hiện vật nhạy cảm với độ ẩm, ánh sáng trực tiếp.

Để đồng bộ và ngày càng nâng cao chất lượng công tác bảo quản hiện vật, đáp ứng yêu cầu mới, Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam sẽ chú trọng đào tạo nâng cao nghiệp vụ đối với cán bộ, nhân viên bảo quản hiện nay của Bảo tàng, có chế độ thu hút nguồn nhân lực có năng lực, trình độ về bảo tàng; trong đó đề nghị ưu tiên thu hút lao động là kỹ sư hóa chất, kỹ sư cơ khí hoặc kỹ thuật viên có tay nghề giỏi.

Trong tương lai, để đáp ứng yêu cầu của dự án xây dựng Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam mới ngang tầm với khu vực và quốc tế, Bảo tàng đã xây dựng và đang đề nghị Bộ Quốc phòng phê duyệt dự án thành phần “Bảo quản, tu sửa hiện vật bảo tàng”. Việc đầu tư một dự án bảo quản tổng thể hiện vật bảo tàng có thể góp phần cải thiện căn bản tình trạng nêu trên. Trong khi chờ dự án “Bảo quản, tu sửa hiện vật” của Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam được phê duyệt và triển khai thì vẫn cần có hệ thống trang thiết bị đủ điều kiện đáp ứng bảo quản phòng ngữa để duy trì và bảo vệ được kết quả bảo quản hiện vật đã đạt được. Đồng thời với việc triển khai các gói thầu bảo quản hiện vật, Bảo tàng sẽ đặc biệt chú trọng hệ thống kho hiện vật kim loại vừa và nhỏ. Trong thiết kế xây dựng hệ thống kho bảo quản và nội thất trưng bày của bảo tàng mới, sẽ đề nghị ưu tiên sử dụng hệ thống chiếu sáng có màng lọc tia UV và AV.

Bảo tàng đầu tư một Phòng Thí nghiệm và Xưởng bảo quản được trang bị đầy đủ trang thiết bị và vật tư bảo quản theo tiêu chuẩn. Trong đó phòng Thí nghiệm và Xưởng bảo quản phải đủ điều kiện thực hiện các thí nghiệm bảo quản đối với tất cả các chất liệu hiện vật; đặc biệt đảm bảo công tác bảo quản hiện vật vũ khí là hiện vật khảo cổ chất liệu đồng mang tính đặc thù của Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam.

Bên cạnh đó, Bảo tàng sẽ chú trọng nâng cao trình độ, năng lực cho cán bộ làm công tác bảo quản, tu sửa hiện vật, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới, tạo bước chuyển biến mới cho công tác này, đưa công tác bảo quản thực sự có nề nếp, quy trình khoa học, bảo đảm kéo dài tuổi thọ cho hiện vật. Đây cũng là một bước quan trọng trong lộ trình xây dựng Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam tại vị trí mới, là kinh nghiệm tốt cho các bảo tàng trong hệ thống bảo tàng trong Quân đội triển khai các nhiệm vụ tương tự về sau.

Với vai trò là bảo tàng quốc gia về lịch sử quân sự, Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam hiện đang lưu giữ nhiều sưu tập hiện vật có giá trị cao, nhiều bảo vật vô giá... Bảo tàng sẽ đặc biệt quan tâm đầu tư cho công tác bảo quản hiện vật, những di sản văn hóa quân sự, xứng đáng là Bảo tàng đầu hệ về bảo quản hiện vật trong hệ thống Viện Bảo tàng Quân đội, đặc biệt là bảo tàng hàng đầu về bảo quản kim loại trong hệ thống bảo tàng Việt Nam./.


[1] Trưởng phòng Nghiên cứu Sưu tầm – Quản lý nghiệp vụ.


Nguồn: ThS. Phạm Vũ Sơn[1]
12-11-2018
Các bài viết gần đây
Các bài viết cùng chuyên mục
s