Sự tham gia của cộng đồng trong hoạt động bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa - những kinh nghiệm từ thực tiễn


21-11-2017
Trong những năm qua, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa của dân tộc đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng. Tuy nhiên, công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa vẫn còn bộc lộ nhiều bất cập ảnh hưởng tới tính nguyên gốc của các di sản văn hóa. Đứng trước những thách thức đó, nhiều giải pháp đã được đưa ra, trong đó có việc tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong hoạt động bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa.

Trong Công ước quốc tế về bảo vệ đa dạng văn hóa (năm 2003), UNESCO khẳng định vai trò quan trọng của cộng đồng trong hoạt động bảo tồn di sản văn hóa “không có văn hóa nếu không có người dân và cộng đồng”. Đồng thời, UNESCO cũng đánh giá cao sự tham gia tích cực và những hiểu biết sâu sắc về các giá trị di sản văn hóa của cộng đồng, coi đó là nguồn lực quan trọng nhất có tính chất quyết định trong sự nghiệp bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa. Điều 15 Công ước bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể (năm 2003) của UNESCO yêu cầu: “Trong khuôn khổ các hoạt động bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể, mỗi quốc gia thành viên cần phải nỗ lực để đảm bảo khả năng tham gia tối đa của các cộng đồng, nhóm người và trong một số trường hợp là các cá nhân đã sáng tạo, duy trì và chuyển giao loại hình di sản này và cần phải tích cực lôi kéo họ tham gia vào công tác quản lý”.

Trong kho tàng di sản văn hóa của dân tộc, cộng đồng chính là chủ thể đã xây dựng, sáng tạo, sở hữu các di sản văn hóa. Đồng thời, chính cộng đồng đang giữ gìn, tôn tạo và phát huy giá trị di sản văn hóa của cha ông để truyền lại cho thế hệ tương lai. Mối quan hệ giữa cộng đồng và việc bảo vệ, phát huy các giá trị của di sản văn hóa là hai mặt của một thể thống nhất, có tác động tương hỗ lẫn nhau trong quá trình phát triển của mỗi xã hội mà văn hóa được xem là nền tảng. 

Theo điều 47 của Luật Di sản văn hóa (năm 2001- sửa đổi, bổ sung năm 2009), “Bảo tàng là nơi bảo quản và trưng bày các sưu tập lịch sử tự nhiên và xã hội nhằm phục vụ nhu cầu nghiên cứu, giáo dục, tham quan và hưởng thụ văn hóa của nhân dân”. Cộng đồng tham gia vào các hoạt động của bảo tàng như đóng góp các sưu tập hiện vật hay các di sản văn hóa và giới thiệu các di sản văn hóa. Sự tham gia của cộng đồng vào các hoạt động của bảo tàng là một yếu tố quan trọng để kết nối các di sản văn hóa vỡi chủ thể di sản văn hóa.

Thông qua công tác sưu tầm, trưng bày, tuyên truyền giáo dục, hệ thống các bảo tàng đã ngày càng khẳng định được vị thế của mình trong hệ thống thiết chế văn hóa của đất nước, tạo được chỗ đứng trong cộng đồng, huy động sự đóng góp của cộng đồng trong việc sưu tầm, xây dựng các bộ sưu tập hiện vật, giới thiệu các di sản văn hóa một cách sống động.


Đoàn cán bộ các bảo tàng trong hệ thống Bảo tàng Quân đội khu vực phía Bắc tham quan trải nghiệm tại Bảo tàng Văn hóa các Dân tộc Việt Nam - tháng 5/2016.

Di sản văn hóa trong cộng đồng có thể tồn tại, lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác phụ thuộc rất nhiều vào nhận thức và hành vi của các chủ thể sáng tạo văn hóa và chủ sở hữu di sản. Cộng đồng là nhân tố quyết định những di sản văn hóa nào cần được bảo tồn, phương thức bảo tồn, sử dụng, khai thác và phát huy giá trị di sản văn hóa nhằm phục vụ nhu cầu hưởng thụ văn hóa, kể cả nhu cầu lợi ích kinh tế của cá nhân và cộng đồng.

Di sản văn hóa do cộng đồng sáng tạo ra, tồn tại trong không gian sinh tồn, hoạt động của cộng đồng. Vì vậy, di sản văn hóa sẽ bị mai một, biến dạng và mất đi nếu không được cộng đồng quan tâm hoặc không còn thực sự hữu dụng cho cộng đồng.

Để bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa một cách bền vững, cần tạo ra sự gắn kết, đồng thuận giữa cộng đồng chủ thể và cộng đồng khách thể của di sản văn hóa. Việc xây dựng và áp dụng bất kỳ biện pháp bảo tồn nào cũng cần có sự tham gia của chủ thể di sản văn hóa. Trong một số trường hợp, sự can thiệp của khách thể di sản văn hóa có thể dẫn tới sự biến dạng giá trị của di sản văn hóa đối với cộng đồng.

Trong thời gian qua, Nhà nước ban hành các chính sách nhằm huy động các nguồn lực từ cộng đồng để tham gia vào công tác bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa. Đó là chủ trương xã hội hóa với tinh thần “Nhà nước và nhân dân cùng làm”. Nhờ đó, nhiều hoạt động, dự án liên quan đến bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa đã và đang được triển khai đã huy động được tiềm năng trí tuệ, nguồn nhân lực cũng như vật chất và tài chính của cộng đồng, các tổ chức xã hội trong nước và quốc tế tham gia đóng góp.

Công tác bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa được tuyên truyền khá sâu rộng đến các tầng lớp nhân dân. Người dân đã ý thức được tầm quan trọng và lợi ích của việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa để nâng cao đời sống cả về vật chất và tinh thần.

Việc tham gia của cộng đồng đã góp phần bảo tồn, gìn giữ và phát huy giá trị nhiều di sản văn hóa, đồng thời làm cho các di tích đó gắn với đời sống văn hóa của cộng đồng. Tuy nhiên, một số vấn đề bất cập vẫn còn tồn tại, đó là: Ở một số nơi, nhận thức của người dân về di sản văn hóa và bảo vệ di sản văn hóa còn hạn chế dẫn đến việc lấn chiếm đất đai, xây dựng nhà cửa, công trình dân sinh, vi phạm phạm vi bảo vệ, làm mất cảnh quan, không gian của di sản văn hóa. Sự tham gia của cộng đồng vào quá trình bào tồn và phát huy giá trị di sản chưa thực sự đồng đều, vững chắc. Việc bảo vệ di sản chủ yếu vẫn là những biện pháp hành chính của cơ quan nhà nước. Nhiều di sản văn hóa khi tu bổ, nâng cấp, sửa chữa, bảo tồn còn tình trạng cơ quan quản lý nhà nước làm thay cộng đồng, không tham khảo, phối hợp với cộng đồng địa phương dẫn đến tình trạng di sản văn hóa nhiều nơi bị biến dạng so với nguyên gốc.


Đoàn tham quan múa rối nước.

Công tác xã hội hóa hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa còn thiếu định hướng, thiếu những chính sách, chế tài để khuyến khích, kêu gọi sự đóng góp của các tổ chức, cá nhân. Các nguồn lực do dân đóng góp chưa được tập trung dưới sự quản lý của cơ quan nhà nước nên không được định hướng để sử dụng có hiệu quả. 

Trước những vấn đề đặt ra, để nâng cao chất lượng sự tham gia của cộng đồng trong hoạt động bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa cần:

1. Đa dạng hóa các loại hình bảo tàng, đặc biệt là loại hình “bảo tàng sống” ngay tại cộng đồng – nơi có các di sản văn hóa tiêu biểu. Xây dựng các chương trình tuyên truyền, giáo dục của bảo tàng giúp cho khách tham quan tự khám phá ra khả năng của mình, khám phá ra những tri thức mới khi tiếp cận với các di sản văn hóa trong bảo tàng. Đồng thời, các bảo tàng cũng cần chủ động xây dựng chiến lược thu hút đông đảo công chúng đến với bảo tàng.

2. Cơ quan quản lý nhà nước các cấp phải có trách nhiệm tạo lập hành lang pháp lý, cơ chế, chính sách phù hợp, xây dựng các quy hoạch, kế hoạch cũng như các dự án liên quan đến hoạt động bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa để người dân chủ động tham gia. Tạo điều kiện để các nhà khoa học hướng dẫn chuyên môn hoặc mở các chương trình “giáo dục di sản”, từ đó, đẩy mạnh công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị các di sản văn hóa, về trách nhiệm xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh; tổ chức các cuộc thi tìm hiểu về truyền thống lịch sử, giá trị các di sản văn hóa, tạo lập sự gắn kết trong cộng đồng.

3. Xây dựng quy hoạch tổng thể bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa gắn với quy hoạch phát triển kinh tế. Tạo điều kiện để cộng đồng, đặc biệt là những người dân được trực tiếp tham gia vào các hoạt động bảo vệ và phát huy di sản văn hóa với những lợi ích thiết thực.

4. Cần tạo có giải pháp đồng bộ nhằm huy động nguồn lực trong cộng đồng dân cư, các tổ chức, các cá nhân, doanh nghiệp nhất là nhân dân địa phương để tôn tạo, tu bổ, sửa chữa các di tích lịch sử - văn hóa; vận động các doanh nghiệp địa phương tham gia hỗ trợ thực hiện công tác bảo vệ và phát huy giá trị di sản. Có hình thức khen thưởng xứng đáng những doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân đóng góp tích cực đối với công tác bảo vệ và phát huy giá trị di sản.

5. Tăng cường giao lưu, học tập trao đổi kinh nghiệm của cộng đồng trong công tác bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa ở các cấp độ khác nhau kể cả trong nước và quốc tế.

“Di sản văn hóa Việt Nam là tài sản quý giá của cộng đồng các dân tộc Việt Nam và là bộ phận của di sản văn hóa nhân loại, có vai trò lớn trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước của nhân dân”. Chỉ có dựa vào sức mạnh của cộng đồng trên cơ sở: tự nguyện, đồng thuận, tự do, bình đẳng, cùng có lợi, thì công tác bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa mới có thể đạt được hiệu quả cao nhất và văn hóa mới trở thành động lực, sức mạnh nội sinh để phát triển đất nước./.


Nguồn: Đại tá Phạm Văn Phi - Phó Giám đốc Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam
21-11-2017
Các bài viết gần đây
Các bài viết cùng chuyên mục
BẢO VẬT QUỐC GIA
THƯ VIỆN Video
s