Bảo tồn, tôn tạo, phát huy giá trị khu di tích Đại đội 915 TNXP Bắc Thái


30-05-2018
Tại Hội thảo “Đại đội 915 anh hùng – Chiến công và sự hy sinh vì sự nghiệp giải phóng dân tộc” diễn ra ngày 30/5/2018, do Ủy ban nhân dân tỉnh Thái Nguyên phối hợp với Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, Hội Cựu Thanh niên xung phong Việt Nam và Ủy ban nhân dân tỉnh Bắc Kạn tổ chức, Thiếu tướng. TS Nguyễn Xuân Năng - Giám đốc Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam đã gửi tới Hội thảo tham luận “Bảo tồn, tôn tạo, phát huy giá trị khu di tích Đại đội 915 TNXP hy sinh Bắc Thái”. Trang tin điện tử Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam trân trọng giới thiệu quý độc giả bài tham luận này.

1. Chiến công của Đại đội TNXP 915 và Di tích lịch sử địa điểm các TNXP Đại đội 915 hy sinh

Nằm ở phía Bắc Thủ đô Hà Nội, Thái Nguyên có vị trí chiến lược hết sức quan trọng, cầu nối giữa đồng bằng Bắc bộ với các tỉnh miền núi phía Bắc. Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, Bắc Thái (gồm Thái Nguyên và Bắc Kạn) là điểm trung chuyển hàng hóa, vũ khí các nước xã hội chủ nghĩa viện trợ cho ta. Từ biên giới phía Bắc, hàng viện trợ được chuyển theo quốc lộ 3A, 1B, đường sắt Kép - Lưu Xá qua Thái Nguyên về Hà Nội rồi tỏa đi các chiến trường miền Nam. Với ý nghĩa đó, bảo đảm giao thông vận tải được xác định là “một mặt trận chiến đấu, là công tác trung tâm của toàn Đảng bộ, của quân và dân Bắc Thái”[1].

Để thực hiện nhiệm vụ này, tỉnh Quyết định thành lập Ban đảm bảo giao thông thời chiến các cấp. Đội 91 TNXP Bắc Thái cũng được thành lập làm nhiệm vụ xung kích bảo đảm giao thông thời chiến trên địa bàn tỉnh. Đội gồm 600 cán bộ đội viên, được chia thành 4 Đại đội (911, 912, 913 và 914) do đồng chí Nghiêm Xuân Đạo - Phó Bí thư tỉnh đoàn Bắc Thái làm Đội trưởng, hai Đội phó là đồng chí Nguyễn Thế Cường - cán bộ Ty giao thông và Bùi Quế - Bí thư Thành đoàn Thái Nguyên[2]. Nối tiếp truyền thống TNXP, chỉ một ngày sau khi thành lập Đội 91 TNXP đã hành quân lên đường đảm bảo chốt giữ, ứng cứu cầu, đường, đảm bảo giao thông ở những trọng điểm do bom Mỹ đánh phá như: ngầm Bến Tượng, cầu cảng Đa Phúc… thực hiện nhiệm vụ san lấp hố bom, làm đường giao thông, xây dựng nhà cửa, bốc dỡ hàng hóa, xây dựng hầm hào, trận địa….

Tháng 6/1972, Đội 91 sắp xếp, kiện toàn lại với 637 đội viên. Đại đội 915 được thành lập gồm 102 đội viên biên chế thành 7 tiểu đội do đồng chí Triệu Đức Việt làm Đại đội trưởng, đồng chí Tống Văn Minh làm Đại đội phó, kiêm Bí thư chi bộ (gồm 7 đảng viên). Đại đội có nhiệm vụ phục vụ chiến đấu, duy tu, sửa chữa, nâng cấp các tuyến đường: quốc lộ 1B (Lạng Sơn - Thái Nguyên) và 16A (Lạng Sơn - Bắc Giang, qua Trại Cau về Chùa Hang), trong đó có đoạn Đình Cả (Võ Nhai), cầu Đa Phúc, cầu Gia Bẩy, ngầm Sơn Cẩm, phà Bến Oánh... Đó là những cung đường vận chuyển lương thực, hàng hóa do các nước xã hội chủ nghĩa anh em viện trợ cho Việt Nam. Ga Lưu Xá (Thái Nguyên) và ga Tu Ðồn (Lạng Sơn) đã trở thành hai “cảng nổi” của miền Bắc, hàng ngày tiếp nhận hàng nghìn tấn hàng hóa, lương thực để đưa vào chiến trường miền Nam. Vì vậy, đế quốc Mỹ thường xuyên cho máy bay bắn phá dữ dội những cung đường và “cảng nổi” này hòng cắt đứt huyết mạch vận chuyển hàng hóa của ta. Chỉ tính riêng 3 ngày 14, 17 và 21/9/1972 trên tuyến quốc lộ 1B và 16A máy bay Mỹ đã rải 444 quả bom các loại, làm cho 47 chiến sỹ TNXP hy sinh, 51 người bị thương. Ngày 25/9/1972, máy bay Mỹ liên tục ném 50 quả bom xuống khu vực kho xăng dầu Hóa Trung (Đồng Hỷ) làm 3 cụm bể chứa 68 tấn xăng dầu bốc cháy dữ dội. Trong hiểm nguy, lực lượng TNXP thuộc Đại đội 915 và nhân dân dũng cảm dập tắt đám cháy, cứu được 350 tấn xăng dầu còn lại chuyển đến địa điểm an toàn. Bất chấp hiểm nguy, máy bay Mỹ vừa đi, những TNXP Bắc Thái lại dũng cảm bám đường, bám cầu sửa chữa, san lấp để những chuyến xe hàng sớm về điểm tập kết và chuyển ra tiền tuyến.

Đêm 18/12/1972, ngày mở đầu cuộc tập kích chiến lược bằng máy bay B52 của đế quốc Mỹ vào Hà Nội, Hải Phòng và một số vùng lân cận trong đó có thành phố Thái Nguyên. Lực lượng TNXP của tỉnh vẫn bình tĩnh, gan dạ, bám sát nhiệm vụ giải tỏa hàng hóa, lương thực. Thời điểm đó, tại ga Lưu Xá và ga Quán Triều vẫn còn tồn đọng hàng nghìn tấn hàng lương thực, thực phẩm. Nhu cầu giải tỏa hàng hóa tại đây trở nên vô cùng cấp bách.

Phó Thủ tướng Đỗ Mười - Trưởng ban “Đảm bảo giao thông vận tải Trung ương” đã chỉ thị cho tỉnh Bắc Thái: “Tổ chức ca, kíp, tập trung lực lượng, phương tiện để giải tỏa hàng hóa ở các kho, chân hàng nằm trong khu vực trọng điểm đánh phá của địch”[3]. Chiều 23/12, Ủy ban Hành chính tỉnh họp khẩn cấp với các cơ quan Quân sự, Công an, Giao thông, TNXP bàn biện pháp giải tỏa hàng hóa, lương thực theo chỉ thị của Phó Thủ tướng Chính phủ. Sau khi phân tích tình hình, Ủy ban Hành chính tỉnh quyết định tập trung lực lượng TNXP, dân quân tự vệ, phương tiện vận tải để giải tỏa số hàng đang tồn đọng tại khu kho Lưu Xá đang nằm trong vòng đánh phá ác liệt của máy bay Mỹ, đưa về nơi an toàn. Thực hiện Quyết định trên, sáng 24/12/1972, từ nơi đóng quân (xã Linh Sơn, huyện Đồng Hỷ), Đại đội 915 TNXP cử 100 đội viên (66 đội viên xuống khu Lưu Xá, 36 đội viên xuống phía Bắc Sông Cầu) cùng 40 đội viên của Đại đội 911 tại chỗ tập trung làm nhiệm vụ bốc dỡ, giải tỏa hàng hóa tại ga Lưu Xá. Đồng chí Nguyễn Thế Cường - Đội phó Đội 91 TNXP và đồng chí Triệu Đức Việt - Đại đội trưởng Đại đội 915 TNXP trực tiếp chỉ huy.

Chiều ngày 24/12/1972, Đại đội 915 TNXP tổ chức vận chuyển số hàng hóa tồn đọng tại ga Lưu Xá chuyển đến địa điểm an toàn. Đến chập tối, lượng hàng hóa cơ bản được giải tỏa, toàn Đội mới tạm về nghỉ ở địa điểm gần đó, tranh thủ ăn, để tiếp tục thực hiện nhiệm vụ. Toàn Đội tập trung ở khu vực hầm trú ẩn của nhà trẻ ga Lưu Xá. Khi còn chưa kịp ăn tối, máy bay Mỹ đã kéo tới. Có đến 34 máy bay B52 và 40 máy bay chiến thuật ồ ạt, gầm rú trên bầu trời Thái Nguyên, ném hơn 700 quả bom xuống phía Nam Thành phố. Những tiếng nổ lớn kéo dài, khu vực ga Lưu Xá chìm ngập trong bom đạn của đế quốc Mỹ. Một loạt bom rải thải của máy bay B52 đánh trúng khu vực hầm trú ẩn. 60 đội viên TNXP (37 nữ, 23 nam) của Đại đội 915 anh dũng hy sinh ngay trong hầm trú ẩn.

Đây là tổn thất rất to lớn của lực lượng TNXP miền Bắc nói chung, TNXP Bắc Thái nói riêng trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Lưu Xá trở thành một địa danh gắn với lịch sử chiến đấu và phục vụ chiến đấu của lực lượng TNXP, một biểu tượng của chủ nghĩa anh hùng cách mạng ở miền Bắc xã hội chủ nghĩa.

Sự hy sinh của 60 đội viên của Đại đội 915 TNXP là tấm gương sáng ngời về chủ nghĩa anh hùng cách mạng, là bản anh hùng ca bất tử của tuổi trẻ Việt Nam, là biểu tượng của tinh thần “Tất cả vì tiền tuyến”, “Đâu cần thanh niên có. Việc gì khó có thanh niên” như lời Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dạy. Ghi nhận những chiến công xuất sắc và sự hy sinh anh dũng của cán bộ, chiến sỹ Đại đội 915 TNXP, ngày 25/12/2009, Chủ tịch nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ký Quyết định phong tặng Đại đội 915 TNXP danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Lưu Xá trở thành di tích - nơi ghi dấu sự hy sinh anh dũng của các TNXP Đại đội 915 anh hùng.


Thiếu tướng. TS Nguyễn Xuân Năng báo cáo đề dẫn Hội thảo.

2. Thực trạng việc bảo tồn, tôn tạo Di tích Đại đội 915 TNXP hy sinh tại Lưu Xá.

Di tích lịch sử Địa điểm các TNXP Đại đội 915 hy sinh ở Lưu Xá đã được tỉnh Thái Nguyên quan tâm, chỉ đạo đầu tư kinh phí và công sức bảo tồn, tôn tạo nhiều lần mới có diện mạo như ngày nay. Các hạng mục của Di tích được đầu tư, tôn tạo cơ bản đã phát huy được giá trị, phạm vi di tích đã được mở rộng, một số tài liệu, hiện vật được sử dụng trưng bày, giới thiệu làm rõ hơn nội dung lịch sử của di tích. Cụ thể:

Năm 1996, Thành đoàn thành phố Thái Nguyên, các cựu TNXP, nhân dân địa phương quyên góp được 150 triệu đồng xây dựng nhà bia. Việc quản lý di tích do các TNXP và nhân dân tự nguyện thực hiện. Năm 2009, Di tích được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận Di tích lịch sử cấp Quốc gia. Năm 2010, Tỉnh Thái Nguyên thực hiện quy hoạch chi tiết Di tích với Trung tâm hoạt động Thanh thiếu niên với quy mô hơn 8,7ha. Năm 2012, dự án bảo tồn, tôn tạo di tích được tỉnh Thái Nguyên phê duyệt với kinh phí gần 9,6 tỷ đồng.

Đầu năm 2018, công tác tu bổ, tôn tạo di tích được triển khai quyết liệt hơn. Ngày 23/3/2018, Ủy ban nhân dân tỉnh cũng đã quyết định thành lập Ban chỉ đạo của tỉnh về việc tôn tạo, phát huy giá trị khu di tích, thường xuyên báo cáo Thường vụ Tỉnh ủy về các nhiệm vụ đang triển khai. Đồng chí Phó Chủ tịch tỉnh làm Trưởng ban chỉ đạo.

Tại Di tích, các hạng mục đã triển khai, cơ bản hoàn thành gồm: Hồ nước, lan can, cầu đá; Am hoa vàng; Nhà bảo vệ; Bể ngầm, sân vườn, hệ thống điện, cấp thoát nước. Các hạng mục đang tiến hành tu bổ, tôn tạo gồm cải tạo Nhà tưởng niệm; Tu bổ, tôn tạo lầu chuông, lầu khánh; Tu bổ, tôn tạo hồ nước; Nhà đón tiếp và trưng bày hiện vật; Xây mới cổng tam quan; Trụ huyền thoại, hàng rào… đã và đang hoàn thành chờ nghiệm thu. Mặt bằng di tích cũng được quyết định mở rộng từ 1,1ha lên 4,75ha, định hướng điều chỉnh quy hoạch lên 14,7ha. Mặc dù Di tích được tỉnh Thái Nguyên quan tâm đầu tư, song cơ bản còn một số bất cập:

- Về tổng thể, thiếu một quy hoạch chung, dài hạn nên các dự án đầu tư qua từng thời kỳ chưa được tính toán kỹ lưỡng nên các hạng mục trong di tích chưa có sự thống nhất, đồng bộ, còn có sự lấn át nhau. Ví như Trung tâm văn hóa Thanh thiếu niên được đầu tư xây dựng bằng những vật liệu hiện đại, lại quá gần với hạng mục chính của di tích là Nhà tưởng niệm đã lấn át cảnh quan chung, ít nhiều làm mất đi “tính thiêng” của khu di tích.

- Công tác tuyên truyền, giới thiệu về di tích trên các phương tiện thông tin đại chúng chưa tương xứng với giá trị lịch sử của di tích nên nhiều người chưa biết đến di tích đặc biệt này. Việc trưng bày bổ sung di tích nội dung còn nghèo, ít hiện vật tiêu biểu. Phần nội dung giới thiệu cũng chỉ khái quát những nét chính mà chưa nói hết được ý nghĩa lịch sử, những chiến công oanh liệt, sự hy sinh anh dũng và giá trị to lớn của di tích.

- Các hoạt động diễn ra tại di tích chưa nhiều, chưa gây được ấn tượng sâu sắc đối với người địa phương cũng như khách tham quan.

- Đội ngũ cán bộ quản lý di tích còn mỏng, chủ yếu là người địa phương và đồng đội tự nguyện trông coi và hương khói cho các liệt sỹ, chưa có cán bộ chuyên môn hướng dẫn, giới thiệu đầy đủ về chiến công của TNXP Bắc Thái và Đại đội 915, về ý nghĩa của di tích nên việc phát huy giá trị của di tích chưa được như mong muốn.


Toàn cảnh Hội thảo khoa học “Đại đội 915 anh hùng – Chiến công và sự hy sinh vì sự nghiệp giải phóng dân tộc”.

3. Đề xuất việc bảo tồn, tôn tạo, phát huy giá trị Di tích.

- Trước hết phải thống nhất về chủ trương, tạo được sự đồng thuận cao của toàn Đảng bộ, chính quyền, các ban ngành đoàn thể của tỉnh Thái Nguyên trong bảo tồn, tôn tạo, phát huy giá trị di tích. Tỉnh cần tiếp tục chỉ đạo nghiên cứu, làm rõ những giá trị lịch sử của Di tích nhằm khơi dậy lòng tự hào, góp phần giáo dục truyền thống cách mạng của quê hương, đất nước đối với các thế hệ cán bộ, nhân dân trong và ngoài tỉnh. Cần xác định bảo tồn, tôn tạo di tích nhằm lưu giữ và phát huy các giá trị lịch sử của địa phương trong cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ xâm lược. Từ đó nhắc nhở mỗi người dân khắc ghi tội ác của đế quốc Mỹ đối với đồng bào, đồng chí ta, thể hiện đạo lý cao đẹp “Uống nước nhớ nguồn”, “Đền ơn đáp nghĩa” của nhân dân các dân tộc tỉnh Thái Nguyên với các anh hùng, liệt sĩ, đồng bào, chiến sỹ đã phục vụ chiến đấu, chiến đấu hy sinh anh dũng tại đây, giúp cho khách đến tham quan Di tích hiểu rõ và sâu sắc hơn giá trị lịch sử của di tích.

- Di tích lịch sử Đại đội 915 TNXP đã được xếp hạng di tích quốc gia, công tác bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị phải được tuân theo đúng những quy định của Luật Di sản văn hoá. Mọi hoạt động liên quan đến Di tích phải được tính toán kỹ lưỡng nhằm bảo đảm tính nguyên gốc của di tích.

- Phải có một quy hoạch tổng thể, đồng bộ trước khi tiến hành bảo tồn, tôn tạo di tích, nghiên cứu độ lùi của thời gian hợp lý, làm đến đâu chắc chắn đến đó, không chạy theo tiến độ hay gò ép về thời gian. Việc quy hoạch tổng thể tạo sự gắn kết giữa các hạng mục của Di tích, xây dựng nhà trưng bày bổ sung di tích cần tính toán sao cho phù hợp với nội dung trưng bày. Không gian vinh danh, tưởng niệm sẽ là điểm nhấn của di tích, cần được quan tâm thích đáng đồng thời với việc xây dựng các khu dịch vụ như: nhà đón tiếp, vệ sinh… Nghiên cứu phục hồi hầm và cảnh quan xung quanh đảm bảo sự hài hoà với không gian chung.

- Tổ chức sưu tầm tài liệu, hiện vật về hoạt động của TNXP trong tỉnh, đặc biệt về Đại đội 915 TNXP trong năm 1972 nhất là các kỷ vật của những TNXP đã hy sinh tại Lưu Xá để phục vụ trưng bày bổ sung di tích và lưu giữ lâu dài… Đồng thời với sưu tầm, trưng bày hiện vật có thể kết hợp làm phim tư liệu, ghi âm những câu chuyện kể của các cựu TNXP phục vụ công tác tuyên truyền giới thiệu về di tích tới đông đảo công chúng.

- Mở rộng không gian Di tích đủ để triển khai các hạng mục đồng bộ như Nhà bia, Đài tưởng niệm, kết hợp với cảnh quan không gian hồ nước, khu vui chơi, nghiên cứu trồng các loại cây bản địa phù hợp với những giá trị văn hoá địa phương, vừa đảm bảo giữ gìn môi trường, tạo không khí thoáng mát cho di tích và khách tham quan.

- Làm tốt công tác tuyên truyền, giáo dục giá trị di tích tại địa phương bằng việc tổ chức nhiều hoạt động tại khu di tích, kết hợp các hoạt động tri ân, tưởng niệm, nghiên cứu học tập với các hoạt động như kết nạp Đoàn, Đội…. ôn lại truyền thống TNXP, phối hợp với các cơ quan thông tấn báo chí, phát thanh, truyền hình, hội văn học nghệ thuật tổ chức tuyên truyền, quảng bá, giới thiệu rộng rãi di tích tới công chúng. Đồng thời liên kết, liên doanh với các công ty du lịch, thiết kế các “tua” hợp lý kết nối thành tuyến tham quan giữa Di tích lịch sử Đại đội 915 TNXP với các di tích khác trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên và các tỉnh lân cận, với bảo tàng, không gian văn hóa chè….

 - Cần thiết phải duy trì Ban quản lý di tích đủ mạnh, được trang kiến thức cơ bản có thể đáp ứng nhu cầu của khách tham quan, đồng thời khuyến khích, tạo điều kiện cho  người địa phương và các cựu TNXP trực tiếp tham gia quản lý và giới thiệu di tích. Thường xuyên có kế hoạch duy trì hoạt động, gìn giữ không gian, cảnh quan môi trường xanh, sạch, đẹp, tổ chức các hoạt động dịch vụ phù hợp phục vụ khách tham quan.

Bảo tồn, tôn tạo Di tích lịch sử Đại đội 915 TNXP là bảo tồn sự liên kết tinh tế giữa các giá trị cốt lõi là “Lịch sử - Văn hoá - Tâm linh” theo tính chất của một “Công viên lịch sử văn hóa”. Mỗi thành phần trong kết cấu tổng thể của Di tích mang trong nó những thông điệp nhất định cho khách tham quan suy ngẫm, chiêm ngưỡng và thưởng ngoạn. Vì vậy, Thái Nguyên phải phối hợp với các ban ngành ở Trung ương và phát huy thế mạnh của địa phương để bảo tồn và phát huy giá trị các di tích trên địa bàn tỉnh, trong đó có di tích Địa điểm TNXP Đại đội 915 hy sinh tại Lưu Xá làm cho nó mãi mãi trường tồn xứng đáng với những cống hiến, hy sinh của các thế hệ cha anh đã ngã xuống nơi đây để có ngày hôm nay./.


[1] Nghị quyết của Ban Thường vụ Tỉnh ủy Bắc Thái (8/1965) về Công tác “Đảm bảo giao thông thời chiến”.

[2] Bắc Thái lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước 1954-1975, Bộ chỉ huy Quân sự Bắc Thái xuất bản, 1992, trg 73.

[3] Lý lịch Di tích Địa điểm di tích Đại đội 915 TNXP hy sinh ở Lưu Xá, Tài liệu lưu trữ, Sở Văn hóa, Thể thao và  Du lịch Thái Nguyên.


Nguồn: Thiếu tướng, TS Nguyễn Xuân Năng - Giám đốc Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam
30-05-2018
Các bài viết gần đây
Các bài viết cùng chuyên mục
s